Haydarboboga salom

Muhammad Xusayn ShAHRIYoR

Muallif haqida:

Muhammad Husayn Shahriyor – 1906 yilda Tabrizda tug'ilgan. 1988 yil 18 sentyabrda vafot etgan. Shoir fors, ozarbayjon tillarida ijod qilgan. Uning asarlari chuqur lirik, falsafiy va ijtimoiy mazmun kasb etadi.

Shoirning ijodi ikki tilda birdek yuksaklikka ko'tarilgan bo'lsa-da, ijodkorning nomini dunyoga mashhur qilgan asar, shubhasiz, ona tilida yozilgan “Haydarboboga salom” dostonidir.

Ushbu asar 1954 yilda Tabrizda nashr etilgan hamda Eron Ozarbayjonidagi turkiy til va madaniyatining qayta uyg'onishi ramziga aylangan.

Shoir ushbu dostonni o'zi tug'ilib o'sgan qishloq yaqinidagi Haydarbobo tog'iga murojaat tarzida yozgan. Unda ijodkor bolalikning beg'ubor xotiralari, xalqning mashaqqatli, ammo samimiy hayoti, qadimiy bayramlar va urf-odatlarni sehrli bir tilda tasvirlaydi.

Ozarbayjon va o'zbek tillari bir ildizdan suv ichgan qarindosh tillar bo'lgani bois, Shahriyorning yurak tubidan chiqqan ohanglari o'zbek o'quvchisi uchun ham juda qadrdondir.

 

(Doston)

Haydarbobo, ko'kda chaqmoq chaqqanda,

Sellar toshib, to'lqin urib oqqanda,

Qizlar turnaqator turib boqqanda,

Salom bo'lsin shavkatingiz, elingizga,

Mening nomim kelsin deyman tilingizga.

 

Haydarbobo, kakliklaring uchganda,

Butazorda quyon hurkib qochganda,

Bog'chalaring qiyg'os g'uncha ochganda,

Mumkin bo'lsa, bizlarni bir yod eting,

G'amga botgan ko'ngillarni shod eting.

 

Shamol turib, uy tomlarin yiqqanda,

Boychechaklar, qo'zigullar chiqqanda,

Oq bulutlar ho'l ko'ylagin siqqanda,

Bizni eslab, yod etganlar sog' bo'lsin,

Qayg'uda ham unsin, yurak tog' bo'lsin!

 

Haydarbobo, meva pishsin oftob tus,

Yuzing kulsin, buloqlaring ochsin ko'z,

Bolalaring gul undirsin bir nafis,

Xush bo'yini yel keltirsa muqarrar,

Shunda mening mudroq baxtim uyg'onar.

 

Haydarbobo, yuzing yorug', pok bo'lsin,

To'rt tarafing buloq bo'lsin, bog' bo'lsin,

Bizdan keyin sening boshing sog' bo'lsin,

Axir hayot o'tkinchidir, kelar bir,

Faqat dunyo qolar, mangu yetimdir.

 

Haydarbobo, boray dedim, kechikdim,

Umrim o'tdi yo'llar ayri, ichikdim.

Bilolmadim, sening holing nechukdir,

Bilmas edim, o'nqir-cho'nqir yo'lim bor,

Yo'qotish bor, ayriliq bor, o'lim bor.

 

Haydarbobo, mardning boshi xam bo'lmas,

Hayot o'tar, afsus, g'am bekam bo'lmas,

Nomard kishi umridan xurram bo'lmas,

Illo, yodda tutamiz bu so'zlarni,

Ko'rishmasak, alqab qo'ygin bizlarni.

 

Kuz shamoli yaproqlarni to'kkanda,

Bulut tog'dan enib, qishloq kezganda,

Shayxul Islom go'zal xonish qilganda,

Mayin so'zlar qalb qo'riga tegardi,

Daraxtlar ham sajdaga bosh egardi.

Toshli buloq qum-qurumga to'lmasin,

Bog'u rog'lar sarg'aymasin, so'lmasin,

Yo'lovchiga suv tut, tashna bo'lmasin,

Buloq, xayring bo'lsa, mangu oqarsan,

Ufqlarga xumor-xumor boqarsan.

 

Haydarbobo, tog'u toshi, darasi,

Kaklik sayrar, jo'rdir jo'jaxo'rozi,

Qo'zilarning oqi, qora, olasi,

Sayr qilardim qir-adirlar yuzini,

Kuylar edim “Cho'pon, qaytar qo'zini”.

 

Haydarbobo, suv sizar yer ostidan,

Havza bo'lar soy bo'ylarin pastida,

Nilufargul suzar suvning ustida,

Suluv qushlar kelib suvda kecharlar,

Huzurlanib, buloqdan suv icharlar.

 

Pichan g'amlar, sunbul o'rar o'roqlar,

Shamol go'yo zulflarini taroqlar,

Ovchilar quv bedanani tuzoqlar,

O'rimchilar ayron quyib icharlar,

Kuchga to'lib so'ng o'rimga tusharlar.

 

Haydarbobo, qishloqda kun botganda,

Bolalaring rizqini yeb, yotganda,

Oy bulutni yorib, oydin boqqanda,

Sen ularga biz haqda bir qissa de,

Qissamizning bosh-adog'in g'ussa, de.

 

Keksa momom matal aytib berganda,

Bexos shamol derazani chertganda,

Uloqchani bo'ri yamlab yutganda,

Ortga qaytib bola bo'lib qolardim,

Bir gul ochib, so'ngra yana so'lardim.

 

Ammajonim bol-qaymog'in yeyardim,

Undan turib ust-boshimni kiyardim,

Bog' oralab, qo'shiq aytib kelardim,

Voh, taltayib davron surgan kunlarim,

Cho'p otimni “chuh”lab yurgan kunlarim.

 

Haydarbobo, to'y daragi tutganda,

Qiz-juvonlar xina, pilik sotganda,

Yigit qizga tomdan olma otganda,

Shu qizlarda qolgan mening nigohim,

Oshiqlarning sozlarida dod-ohim.

Haydarbobo, suv bo'yida yalpizlar,

Bo'y taratar handalaklar, tarvuzlar,

Attor sotib kelgan saqich, qand-qurslar,

Mazasini his qilib shod etarman,

Men boy bergan o'tmishim yod etarman.

Bayram edi, tun nag'masin o'qirdi,

Qiz kuyovga mayin julob to'qirdi,

Mo'ridan har oshiq ro'mol sug'urdi,

Qanday go'zal, yor dilini chog'lamoq,

Belbog'iga hadyasini bog'lamoq.

Ro'mol istab men ham uyda yig'ladim,

Ro'mol olib tez belimga bog'ladim,

G'ulomlarning tomidan shol¹ tashladim,

Fotma xola menga julob bog'ladi,

Xon enamni esga olib yig'ladi.

Bayram bo'lib, devorga zar suvarlar,

Kashta yoyib, xonalarni bezarlar,

Tokchalarda idishlarin tuzarlar,

Kelinchakning sandiqchasi, xinosi,

Havaslanar onasi, qaynonasi.

Bokulikning mish-mish to'la har so'zi,

Sigirlarning og'iz suti, uvizi,

Chorshanbaning yong'oqlari, mayizi,

Qizlar aytar: “Atil-matil, chorshanba,

Oynadayin baxtim ochil, chorshanba”.

Tuxumlarni turfa rangga bo'yardik,

Cho'qishtirib, singanini yeyardik,

Bola-baqra, o'ynab qachon to'yardik?

Ali menga yashil oshiq berardi,

Irzo menga boychechaklar terardi.

Haydarbobo, Momoqizning ko'zlari,

Raxshandaning shirin-shirin so'zlari,

Turkcha aytdim, o'qisinlar o'zlari,

Bilib qo'ysin, odam ketar, nom qolar,

Yaxshi-yomon og'izda bir ta'm qolar.

Haydarbobo, dunyo yolg'on dunyodir,

Sulaymondan, Nuhdan qolgan dunyodir,

O'g'il tuqqan, dardga botgan dunyodir,

Birni berib, birni qaytib olg'ondir,

Aflotundan quruq bir ot qolg'ondir.

 

Haydarbobo, do'stu yorlar ketdilar,

Meni tashlab manziliga yetdilar,

Chashmam tinib, chiroqlarim sindilar,

Oqibatsiz kun cho'kdi, oqshom bo'ldi,

Menga dunyo xarobai Shom bo'ldi.

Haydarbobo, ko'kning yuzi tumanli,

Kechar kunlar, arimaydi yomonlig',

Birdam bo'ling, boshda bo'lsin omonlig',

Yaxshilikni elimizdan olibdi,

Yomon kunni boshimizga solibdi.

Qanot qoqib chiqsaydim to'lqinlardan,

So'rardim tog' oshgan toshqinlardan,

Dardlashardim tutib mahkam qo'llardan,

Bir ko'rardim ayriliqni kim soldi?

O'lkamizda kim qirildi, kim qoldi?

Men sendek alp toqqa berdim nafasim,

Sen ham qaytar, sado bersin ovozing,

Boyqushning ham tor bo'lmasin qafasi,

Bunda bir sher na'ra tortib, o'rlagay,

Bag'ri qattiq odamlarni chorlagay.

Haydarbobo, tanga g'ayrat yetganida,

Qoraqushlar boshingni tark etganida,

Toshlar qulab, yovuzliklar bitganida,

Nazar tashla, himmatim shu onda ko'r,

Bir egilib, qomatimni dorda ko'r.

Haydarbobo, doim diling shod bo'lsin,

Hayot borki, og'zing tish-la tot bo'lsin,

Sendan o'tgan tanish bo'lsin, yod bo'lsin:

Tingla degin, shoir o'g'lim Shahriyor,

Bir umrdir g'am ustiga g'am qalar.

Haydarbobo, keldim seni yo'qlayotib,

Quchog'ingda bir dam orom, uyqu topib,

O'tgan umrim ortidan men chopib-chopib,

Bolalikka derman: bizga kelsang bir,

Oydin kunlar, mungli yuzga kulsang bir!

Haydarbobo, har tepa bir ko'shk bo'lsin,

Bizdan keyin qolganlarga xush bo'lsin,

Kechmishimiz avlodlarga kuch bo'lsin,

Farzandlar hech iymonidan tonmasin,

Yolg'onlarga uchmasin, aldanmasin!

Ozar tilidan

Faxriddin HAYIT tarjima qildi.

Shol¹ — ro'mol. Udumga ko'ra, unashtirilgan qizlarga kuyov uy mo'risidan ro'mol uzatadi. Qiz yigit tashlagan ro'molga hadya bog'laydi.