Özbekiston kimyo sanoati: yuksaliş istiqbollari
Sohada Toşkent kimyo-texnologiya institutining örni
Kimyo sanoati iqtisodiyotning tayanç tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Uning mahsulotlari qişloq xöjaligi, oziq-ovqat sanoati, quriliş, energetika, transport, tibbiyot, elektronika hamda isteʼmol tovarlari işlab çiqariş sohalarida keng qöllaniladi. Jahon kimyo sanoati bozori bir neça trillion dollarga baholanadi va uning ösiş surʼatlari sanoatning örtaça ösiş körsatkiçlaridan yuqori bölib qolmoqda. Özbekiston uçun mazkur tarmoq özining boy xomaşyo bazasi tufayli alohida ahamiyatga ega bölib, şu bilan birga keng kölamli modernizatsiyani talab qiladi.
Sohaning katta salohiyatiga qaramasdan, kimyo kompleksi uzoq yillar davomida mamlakat sanoatining boşqa tarmoqlariga nisbatan sekin rivojlandi. Özbekiston Respublikasi Prezidenti raisligida 2026 yil 2 iyun kuni ötkazilgan kimyo sanoatini jadal rivojlantirişga bağişlangan yiğiliş maʼlumotlariga köra, sönggi töqqiz yilda mamlakat sanoati örtaça yillik 6,3 foizga ösgan bölsa, kimyo sanoatida mazkur körsatkiç 3 foizdan kamni taşkil etgan. Şu davr mobaynida tarmoqqa 8,3 milliard AQŞ dollari miqdorida investitsiyalar jalb qilingan, 87 ta yirik işlab çiqariş quvvati işga tuşirilgan hamda köpirtirilgan polipropilen, BOPP – plyonka va “yaşil” vodorod kabi 60 dan ortiq yuqori texnologik mahsulot turlari özlaştirilgan.
Biroq kimyoviy mahsulotlar importi qariyb tört barobar oşib, yiliga 4,1-4,5 milliard AQŞ dollariga yetgan.
Şu munosabat bilan umumiy qiymati qariyb 17 milliard AQŞ dollariga teng bölgan 350 dan ortiq loyihani amalga oşiriş va “Özkimyosanoat” AJni institutsional transformatsiya qiliş vazifasi belgilangan. Bu esa tarmoqni “gaz → öğit” modeli asosidagi rivojlanişdan “xomaşyo – yuqori qöşilgan qiymatli mahsulot” modeliga ötişini anglatadi.
Resurs bazasi: haqiqiy ustunliklar va çeklovlar
Özbekiston tabiiy gazning yirik zaxiralari, şuningdek, kaliy va fosforit rudalari, oltingugurtli xomaşyo hamda uglevodorod resurslariga ega mamlakat hisoblanadi. Kimyoviy mahsulotlar tannarxida xomaşyo va energiya xarajatlarining uluşi 40-90 foizni taşkil etişi mumkinligi sababli, milliy resurslar bilan taʼminlanganlik tarmoq raqobatbardoşligining muhim omili hisoblanadi. Biroq mamlakatning resurs ustunliklarini mutlaq afzallik sifatida baholaş töğri emas, çunki har bir resurs turi muayyan iqtisodiy va texnologik çeklovlarga ham ega.
Tabiiy gaz: ustunlikdan çeklovgaça
Köp yillar davomida arzon tabiiy gaz Özbekiston gaz-kimyo sanoati hamda azotli öğitlar işlab çiqarişning asosiy drayveri bölib xizmat qildi. Ammo keyingi yillarda vaziyat tubdan özgardi. Içki isteʼmolning ortişi natijasida mamlakat tabiiy gazning netto importçisiga aylandi. Qiş oylarida gaz taʼminotidagi bosimning pasayişi va taqçillik holatlari sanoat korxonalarini barqaror gaz bilan taʼminlaşni qiyinlaştirmoqda.
Bugungi kunda mamlakatda taxminan 1,5 million tonna ammiakli selitra işlab çiqarilib, buning uçun qariyb 1,07 milliard kub metr tabiiy gaz sarflanadi. Şu bilan bir vaqtda rivojlangan davlatlarda selitradan bosqiçma-bosqiç voz keçilib, karbamid va suvda eriydigan yuqori samarali öğitlarga ötiş tendensiyasi kuzatilmoqda. Şu sababli arzon gazni uzoq muddatli va mutlaq raqobat ustunligi sifatida baholaş mumkin emas. Gaz-kimyo sanoatining samaradorligi tobora köproq energiya tejamkorligi va resurslardan oqilona foydalaniş darajasiga boğliq bölib bormoqda.
Mineral xomaşyo: fosfor zaif böğin sifatida
Mavjud resurs bazasi nazariy jihatdan mineral öğitlarning barça asosiy turlarini işlab çiqariş imkonini beradi. Azotli öğitlar tabiiy gaz asosida, kaliyli öğitlar kaliy tuzlari konlari negizida, fosforli öğitlar esa fosforit xomaşyosi hisobidan işlab çiqarilişi mumkin.
Şu bilan birga, tarmoqning eng zaif nuqtasi fosfor xomaşyosi hisoblanadi. Markaziy Qizilqum fosforitlari, asosan, past navli rudalardan iborat bölib, ularni sanoatda qöllaş uçun qimmatbaho boyitiş jarayonlari talab etiladi. Bu holat tarixan mamlakatda fosforli öğitlar işlab çiqarişining rivojlanişini çeklab kelgan. Natijada mazkur mahsulotlarni işlab çiqariş quvvatlari çeklangan bölib, köplab texnologik liniyalar ham modernizatsiyaga muhtoj.
Şu sababli mamlakatning barça turdagi mineral xomaşyo bilan töliq taʼminlanganligi haqidagi fikrni şartli ravişda qabul qiliş mumkin. Amalda Özbekiston azotli öğitlar va bazaviy gaz-kimyo mahsulotlari böyiça yaxşi resurs bazasiga ega bölsa-da, yuqori sifatli fosfat xomaşyosi böyiça muayyan tanqislik saqlanib qolmoqda.
Asosiy muammo: xomaşyoni qayta işlaş çuqurligining yetarli emasligi
Özbekiston kimyo sanoatining asosiy muammosi xomaşyo resurslarining yetişmasligi emas, balki ularni qayta işlaş çuqurligining pastligidir. Mamlakat tabiiy gaz, oltingugurt, fosfatlar va polimer xomaşyosini, asosan, birlamçi yoki ikkinçi bosqiç qayta işlaş darajasida qayta işlab, keyinçalik yuqori qöşilgan qiymatga ega bölgan tayyor kimyoviy mahsulotlarni import qilişga majbur bölmoqda.
Xomaşyo va yarim tayyor mahsulotlar eksporti nisbatan past daromad keltiradi hamda xalqaro bozorlardagi energiya resurslari narxlarining özgarişiga yuqori darajada boğliq böladi. Aksinça, qayta işlaş zanjirining keyingi bosqiçlariga ötiş bilan mahsulotning qöşilgan qiymati ortib boradi va korxonalarning taşqi konʼyunkturaga qaramligi kamayadi.
Tarmoq rivojlanişini çeklayotgan qöşimça omillardan biri transport xarajatlarining yuqoriligidir. Özbekistonning dengiz portlariga töğridan-töğri çiqiş imkoniyatining mavjud emasligi eksport logistikasini qimmatlaştiradi va mahsulotlarning uzoq bozorlarda raqobatbardoşligini pasaytiradi. Şu sababli mamlakat uçun xomaşyoni çuqur qayta işlaş va yuqori qöşilgan qiymatli mahsulotlarni, birinçi navbatda, Markaziy Osiyo mamlakatlari hamda Xitoyning çegaradoş hududlariga yetkazib beriş iqtisodiy jihatdan maqbul hisoblanadi.
Kimyoviy mahsulotlar importining tarkibi
Hozirgi vaqtda mamlakatga import qilinayotgan kimyoviy mahsulotlarning umumiy hajmi yiliga taxminan 4,1-4,5 milliard AQŞ dollarini taşkil etadi. Importning asosiy qismi mamlakatda hali yetarli darajada işlab çiqarilmayotgan yuqori qöşilgan qiymatli mahsulotlarga töğri keladi.
Bunday mahsulotlarning eng yirik guruhi polimerlar va plastmassa materiallaridir. Ular qatoriga maxsus turdagi polietilen va polipropilen markalari, injenerlik plastiklari, ABS-plastiklar, poliuretanlar, polikarbonatlar, PET-granulalar, polimer kompaundlar va sintetik kauçuklar kiradi.
Agrokimyo sohasida gerbitsidlar, insektitsidlar, fungitsidlar, uruğlik protravitellari, biostimulyatorlar, mikroelementli va xelatli öğitlar hamda ösimliklarni himoya qiliş vositalari uçun faol moddalar import qilinadi.
Maişiy kimyo segmentida kir yuviş vositalari, şampunlar, gellar, tiş pastalari, gigiyena vositalari, tozalovçi va dezinfeksiyalovçi mahsulotlar ustunlik qiladi.
Lak-böyoq mahsulotlari va quriliş kimyosi sohasida sanoat böyoqlari, kukunli qoplamalar, epoksid va poliuretan tizimlari, germetiklar, yelimlar, gidroizolyatsiya materiallari va turli quriliş qöşimçalari import qilinadi.
Töqimaçilik kimyosi tarkibida reaktiv va dispers böyoqlar, oqartiruvçilar, appretlar, silikon qöşimçalari hamda böyaş jarayoni uçun maxsus reagentlar muhim örin tutadi.
Farmatsevtika sanoati uçun turli substansiyalar (“API”), sintez oraliq mahsulotlari, tibbiy va laboratoriya reagentlari çetdan olib kelinadi.
Eng yuqori qöşilgan qiymatga ega segment maxsus sanoat kimyosi hisoblanadi. Bu toifaga katalizatorlar, flotatsiya reagentlari, korroziya ingibitorlari, burğilaş reagentlari hamda turli funksional qöşimçalar kiradi.
Noorganik kimyo mahsulotlari orasida kaustik soda, kaliy gidroksidi, peroksidlar, karbidlar, titan dioksidi, yuqori tozalikdagi fosfatlar va pigmentlarning ayrim turlari import qilinadi.
Import örnini bosişning ustuvor yönalişlari
Ekspert baholariga köra, Özbekistonda import örnini bosiş böyiça eng katta salohiyat quyidagi sohalarda mavjud:
Uşbu yönalişlarning aksariyati mamlakatda mavjud xomaşyo bazasi, şakllangan sanoat infratuzilmasi va içki bozor ehtiyojlariga tayanadi. Şu sababli ular import örnini bosiş va eksport salohiyatini oşiriş nuqtai nazaridan strategik ahamiyat kasb etadi.
Kimyo sanoatini rivojlantirişdagi institutsional çeklovlar
Özbekiston kimyo sanoatida mavjud tabiiy resurslar va işlab çiqariş salohiyati uzoq vaqt davomida yuqori raqobatbardoş mahsulotlarga töliq aylantirilmadi. Bu holatning asosiy sababi resurslar yetişmasligi emas, balki institutsional muhitning yetarli darajada samarali şakllanmaganligi bilan izohlanadi. Ahamiyatli jihati şundaki, sohada arzon xomaşyo va energiya resurslaridan foydalaniş imkoniyati mavjud bölgan şaroitda ham eksport körsatkiçlari va mahsulotlar diversifikatsiyasi kutilgan darajaga yetmagan. Bu esa muammo resurslar hajmida emas, balki ulardan foydalaniş samaradorligida ekanligini körsatadi.
Köp yillar davomida tarmoqni boşqariş tizimida davlatning tartibga soluvçi funksiyalari bilan xöjalik yurituvçi subʼyektlarning funksiyalari özaro aralaşib ketgan edi. Bir tomondan, davlat sohani tartibga soluvçi organ sifatida iştirok etgan bölsa, ikkinçi tomondan, yirik işlab çiqariş aktivlarining asosiy qismi ham davlat nazoratida saqlanib qolgan. Bu holat bozor mexanizmlarining töliq işlaşiga tösqinlik qilib, xususiy sektor iştirokini çeklab keldi.
Natijada raqobat muhiti yetarliça şakllanmadi, investitsiyalarni jalb qiliş imkoniyatlari çeklandi va korxonalarni modernizatsiya qiliş uçun iqtisodiy rağbatlar susaydi. Maʼmuriy narx belgilaş amaliyoti, ayrim resurslar böyiça imtiyozli taqsimot va özaro subsidiyalaş mexanizmlari bozorda narxlar nomutanosibligini keltirib çiqardi.
Şu nuqtai nazardan qaraganda, “Özkimyosanoat” aksiyadorlik jamiyatini transformatsiya qiliş vazifasi tarmoq rivojlanişining hal qiluvçi bosqiçlaridan biri hisoblanadi. Bu jarayon davlatning tartibga soluvçi funksiyalarini işlab çiqariş faoliyatidan ajratiş, korporativ boşqaruvning xalqaro standartlarini joriy etiş va bozor iqtisodiyoti tamoyillarini çuqurlaştirişga qaratilgan.
Tarmoqning barqaror rivojlanişi uçun huquqiy va institutsional muhitning şaffofligi alohida ahamiyat kasb etadi. Investorlar uçun tuşunarli va prognoz qilinadigan normativ-huquqiy baza, moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlari, davlat-xususiy şeriklik mexanizmlarining rivojlanganligi hamda xususiylaştiriş jarayonlarining oçiqligi sohaning investitsiyaviy jozibadorligini oşiradi.
Şu bilan birga, zamonaviy standartlaştiriş va sertifikatlaştiriş infratuzilmasini şakllantiriş, tarmoq statistikasining işonçliligini taʼminlaş va sohaviy uyuşmalar faoliyatini rivojlantiriş ham muhim vazifalardan hisoblanadi. Aynan şu institutsional islohotlar kimyo sanoatining texnologik modernizatsiyasi uçun zarur şaroitlarni yaratib beradi.
Mavjud işlab çiqariş infratuzilmasi
Özbekiston kimyo sanoatining asosiy işlab çiqariş quvvatlari XX asrning 1940-1960 yillarida şakllangan bölib, ularning aksariyati tabiiy gazni qayta işlaş va azotli öğitlar işlab çiqarişga ixtisoslaşgan.
Bugungi kunda tarmoqning tayanç korxonalari qatoriga “Navoiyazot” AJ, “MAXAM-Çirçiq”, “Farğonaazot”, Qönğirot soda zavodi, Dehqonobod kaliy öğitlari zavodi hamda “Indorama Kokand Fertilizers” kabi korxonalar kiradi. Gaz-kimyo sohasida esa Şörtan gaz-kimyo majmuasi va “Uzbekistan GTL” kompleksi mamlakatning strategik ahamiyatga ega işlab çiqariş obʼyektlari hisoblanadi.
Mazkur korxonalar mamlakatning mineral öğitlarga bölgan içki ehtiyojini taʼminlaşda muhim örin tutadi. Şu bilan birga ular kimyo mahsulotlari eksportining asosiy qismini ham şakllantiradi.
Biroq sohadagi köplab işlab çiqariş quvvatlari maʼnaviy va jismoniy jihatdan eskirgan. Bu holat energiya sarfining yuqoriligiga, işlab çiqariş xarajatlarining ortişiga hamda mehnat unumdorligining pasayişiga olib kelmoqda.
Köplab holatlarda muammoni hal qilişning eng samarali yöli yangi zavod quriş emas, balki mavjud işlab çiqariş quvvatlarini modernizatsiya qiliş hisoblanadi. Çunki mavjud korxonalar muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari, transport infratuzilmasi va tayyor işlab çiqariş maydonlariga ega. Bu esa investitsiya xarajatlarini qisqartiriş va loyihalarni amalga oşiriş muddatlarini tezlaştiriş imkonini beradi.
Şu bilan birga, tarmoqda xususiy sektor iştiroki ham tobora ortib bormoqda. Ayniqsa, lak-böyoq mahsulotlari, polimer buyumlar, quriliş materiallari, izolyatsiya mahsulotlari, avtomobil butlovçi qismlari va maişiy kimyo mahsulotlari işlab çiqariş sohalarida xususiy kompaniyalar faoliyati kengaymoqda.
Xususiy kapital iştirokining ösişi raqobat muhitini kuçaytiriş, innovatsion texnologiyalarni joriy etiş va işlab çiqariş samaradorligini oşiriş uçun muhim omil hisoblanadi.
Mahsulotlar turini kengaytiriş va çuqur qayta işlaşning ustuvor yönalişlari
Özbekiston kimyo sanoatini rivojlantirişning uzoq muddatli strategik maqsadi xomaşyo eksport qiluvçi iqtisodiyot modelidan yuqori qöşilgan qiymatga ega mahsulotlar işlab çiqaruvçi sanoat modeliga ötişdan iborat. Bugungi kunda tarmoq asosan “gaz – öğit” zanjiriga tayanayotgan bölsa, kelgusida “xomaşyo – bazaviy kimyo – oraliq mahsulot – tayyor mahsulot” zanjirini şakllantiriş ustuvor vazifaga aylanmoqda.
Mamlakatdagi tabiiy gaz, azotli va fosforli xomaşyo, kaliy tuzlari, oltingugurt, kaolin va uglevodorod resurslari uşbu maqsadni amalga oşiriş uçun mustahkam resurs bazasini yaratadi. Uşbu resurslar negizida özaro boğliq bölgan oltita asosiy rivojlaniş yönalişini şakllantiriş mumkin.
Çuqur gaz-kimyo va neft-kimyo mahsulotlari
Eng yuqori iqtisodiy samara beruvçi yönalişlardan biri tabiiy gazni çuqur qayta işlaş hisoblanadi. Bu sohada metanol va uning hosilalari, formaldegid smolalari, melamin, metil-tret-butil efir (MTBE), polipropilen, polietilen, akril kislotasi, superabsorbentlar, polivinilxlorid (PVX), poliollar va boşqa yuqori texnologik mahsulotlar işlab çiqariş imkoniyatlari mavjud.
Jahon tajribasi şuni körsatmoqdaki, bir tonna tabiiy gazdan olinadigan qöşilgan qiymat metanol va polimer mahsulotlar işlab çiqariş bosqiçlarida bir neça barobar ortib boradi. Şu sababli kelajakda eksport tarkibida xomaşyo uluşini qisqartirib, yuqori texnologik polimer mahsulotlar uluşini oşiriş maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Mineral öğitlar işlab çiqarişni diversifikatsiya qiliş
Özbekistonda mineral öğitlar işlab çiqariş anʼanaviy ravişda azotli öğitlarga ixtisoslaşgan. Biroq zamonaviy agrotexnologiyalar suvda eriydigan, mikroelementli, xelatli va maxsus maqsadli öğitlarga bölgan talabni jadal oşirmoqda.
Şu munosabat bilan karbamid, “NPK”-kompleks öğitlar, suvda töliq eriydigan öğitlar, tomçilatib suğoriş tizimlari uçun maxsus kompozitsiyalar, gidroponika mahsulotlari hamda boğdorçilik va issiqxona xöjaliklari uçun yuqori samarali öğitlar işlab çiqarişni kengaytiriş maqsadga muvofiqdir.
Bu nafaqat içki bozor ehtiyojlarini taʼminlaş, balki Markaziy Osiyo davlatlariga eksport hajmini oşiriş imkonini ham yaratadi.
Polimerlarni çuqur qayta işlaş
Polimerlar işlab çiqarişdan köra ularni çuqur qayta işlaş iqtisodiy jihatdan ança yuqori daromad keltiradi. Şu sababli polimer granulalar eksportidan tayyor mahsulotlar işlab çiqarişga ötiş muhim ahamiyat kasb etadi.
Bu sohada quvurlar, fitinglar, qişloq xöjaligi plyonkalari, geomembranalar, issiqxona materiallari, kabel izolyatsiyasi, quriliş profillari, qoplaş materiallari, qadoqlaş mahsulotlari va turli kompozit materiallar işlab çiqariş istiqbolli yönalişlar hisoblanadi.
Mazkur segment mamlakatda import örnini bosiş böyiça eng katta iqtisodiy salohiyatga ega sohalardan biri hisoblanadi.
Quriliş kimyosi
Sönggi yillarda mamlakatda quriliş sohasining jadal rivojlanişi quriliş kimyosi mahsulotlariga bölgan talabni keskin oşirdi.
Quruq aralaşmalar, plitka yelimlari, gidroizolyatsiya materiallari, germetiklar, beton qöşimçalari, plastifikatorlar, fasad tizimlari, issiqlik izolyatsiyasi materiallari, sanoat böyoqlari va antikorrozion qoplamalar içki bozorda yuqori talabga ega mahsulotlar hisoblanadi.
Mahalliy xomaşyodan foydalangan holda uşbu mahsulotlarni işlab çiqariş import hajmini qisqartiriş va quriliş industriyasi raqobatbardoşligini oşiriş imkonini beradi.
Maişiy va sanitariya-gigiyena kimyosi
Aholi daromadlarining ösişi va urbanizatsiya jarayonlari maişiy kimyo mahsulotlari bozorining kengayişiga olib kelmoqda.
Kir yuviş vositalari, şampunlar, suyuq sovunlar, idiş yuviş vositalari, dezinfeksiyalovçi vositalar, kosmetik mahsulotlar, tibbiyot va oziq-ovqat sanoati uçun maxsus tozalaş vositalari mamlakatda keng talab qilinayotgan mahsulotlar hisoblanadi.
Uşbu sohada kiçik va örta biznes subʼyektlari iştirokini kengaytiriş orqali tez natijaga erişiş mumkin.
Yangi avlod agrokimyo mahsulotlari
Zamonaviy qişloq xöjaligi yuqori samarali agrokimyoviy mahsulotlardan foydalanişni talab qilmoqda.
Ösimliklarni himoya qiliş vositalari, biostimulyatorlar, ösiş regulyatorlari, sorbentlar, fertigatsiya preparatlari, agroplyonkalar va tomçilatib suğoriş materiallari uşbu yönalişning asosiy mahsulotlari hisoblanadi.
Agrar sektorning mamlakat iqtisodiyotidagi ahamiyatini hisobga olganda mazkur segment kelgusida kimyo sanoatining eng tez ösuvçi tarmoqlaridan biri bölişi kutilmoqda.
2030 yilgaça belgilangan maqsadli körsatkiçlar
Davlat dasturlariga muvofiq 2030 yilga qadar:
– azotli öğitlar işlab çiqariş hajmini 2,8 mln tonnadan 4 mln tonnaga;
– fosforli öğitlar işlab çiqarişni 400 ming tonnadan 900 ming tonnaga;
– suvda eriydigan öğitlar işlab çiqarişni 100 ming tonnadan 400 ming tonnaga yetkaziş rejalaştirilgan.
Bu maqsadlarga erişiş uçun yaqin yillarda umumiy qiymati 2,8 milliard AQŞ dollariga teng bölgan 42 ta investitsiya loyihasini amalga oşiriş nazarda tutilmoqda.
Umuman olganda, tarmoq rivojlanişining eng samarali modeli yirik kimyo korxonalari atrofida xomaşyoni çuqur qayta işlaş klasterlarini şakllantirişdan iborat. Bunday yondaşuv sanoat kooperatsiyasini kuçaytiriş, qöşilgan qiymatni oşiriş va yuqori texnologiyali mahsulotlar eksportini kengaytiriş imkonini beradi.
Taʼlim muassasasidan milliy texnologiyalar transferi markazigaça
Özbekiston kimyo sanoati oldida turgan strategik vazifalarni amalga oşiriş nafaqat investitsiyalar va zamonaviy texnologiyalarni, balki yuqori malakali inson kapitalini ham talab qiladi. Şu nuqtai nazardan Toşkent kimyo-texnologiya instituti mamlakatning kimyo sanoati uçun kadrlar tayyorlovçi anʼanaviy oliy taʼlim muassasasi maqomidan milliy innovatsion rivojlaniş markaziga aylanişi lozim.
2026 yildan boşlab mamlakatda amalga oşirilayotgan yangi yondaşuvga muvofiq, sohaga ixtisoslaşgan oliy taʼlim muassasalarining professor-öqituvçilari aniq investitsiya loyihalariga biriktirilmoqda. Bu esa taʼlim, ilm-fan va işlab çiqariş integratsiyasini yangi bosqiçga olib çiqiş imkonini yaratmoqda.
Toşkent kimyo-texnologiya instituti uçun eng maqbul rivojlaniş modeli quyidagi innovatsion zanjir asosida şakllanişi mumkin:
“Universitet – Ilmiy laboratoriya – Pilot qurilma – “Spin-off” kompaniya – Sanoat korxonasi”
Mazkur yondaşuv institutda yaratilgan ilmiy natijalarni töğridan-töğri iqtisodiyotga joriy etiş imkonini beradi hamda institutning “Research University” modeliga transformatsiyasini taʼminlaydi.
Ikki xil, ammo özaro boğliq missiya
Toşkent kimyo-texnologiya instituti oldida turgan vazifalarni şartli ravişda ikki katta yönalişga ajratiş mumkin.
Birinçi yönaliş import örnini bosiş va kiçik innovatsion korxonalarni rivojlantiriş bilan boğliq. Bu yönalişda asosiy eʼtibor tayyor formulyatsiyalar, aralaştiriş texnologiyalari, maişiy kimyo mahsulotlari, agrokimyo vositalari va quriliş kimyosi mahsulotlarini işlab çiqarişga qaratiladi.
Ikkinçi yönaliş esa fundamental va amaliy ilmiy tadqiqotlarga asoslangan yuqori texnologiyali mahsulotlar yaratiş bilan boğliq. Bu maxsus kimyo, biotexnologiya, nanokimyo, raqamli kimyo texnologiyalari va “Kimyo 4.0” sohalarini qamrab oladi.
Uşbu ikki missiya bir-birini töldirişiga qaramasdan, ularning boşqaruv mexanizmi, moliyalaştiriş manbalari va baholaş mezonlari turliça bölişi lozim.
Birinçi yönalişning natijasi yangi iş örinlari va kiçik biznes subʼyektlari bölsa, ikkinçi yönalişning natijasi patentlar, litsenziyalar, yuqori reytingli ilmiy maqolalar va yuqori texnologiyali startaplar hisoblanadi.
Import örnini bosişga qaratilgan kiçik kimyo işlab çiqarişlari dasturi
Özbekiston şaroitida qisqa muddatda yuqori iqtisodiy samaraga erişişning eng maqbul yöli katta zavodlar quriş emas, balki yirik sanoat korxonalari atrofida kiçik va örta kimyo işlab çiqarişlari ekotizimini şakllantiriş hisoblanadi.
Bunday korxonalarning investitsiya hajmi, odatda, 0,5-10 million AQŞ dollarini taşkil etadi va ularning aksariyati 1-3 yil içida özini oqlaşi mumkin.
Toşkent kimyo-texnologiya instituti huzurida taşkil etiladigan “100 kimyoviy startap” dasturi quyidagi yettita klaster asosida şakllantirilişi mumkin.
Agrokimyo va öğitlar klasteri
Bu klaster mikroelementli xelat öğitlar, borli va kremniyli öğitlar, suvda eriydigan “NPK” mahsulotlari, gidroponika uçun oziq muhitlari, gumatlar, fulvokislotalar, biostimulyatorlar va organomineral öğitlar işlab çiqarişni öz içiga oladi.
Maişiy va professional kimyo klasteri
Suyuq sovunlar, şampunlar, idiş yuviş vositalari, universal tozalaş vositalari, kir yuviş gellari, konditsionerlar, antiseptiklar, dezinfeksiyalovçi mahsulotlar va mehmonxona hamda tibbiyot muassasalari uçun maxsus kimyoviy vositalar mazkur klasterning asosini taşkil etadi.
Quriliş kimyosi klasteri
Plitka yelimlari, gidroizolyatsiya materiallari, beton qöşimçalari, plastifikatorlar, germetiklar, fasad tizimlari, yonğinga qarşi va korroziyaga qarşi qoplamalar uşbu yönalişning asosiy mahsulotlari hisoblanadi.
Polimerlar va kompozit materiallar klasteri
Polimer kompaundlar, masterbatçlar, agroplyonkalar, geomembranalar, biorazlojuvçi qadoqlaş materiallari, mahalliy xomaşyo asosidagi kompozitlar va filtrlaş materiallari işlab çiqariş nazarda tutiladi.
Suvni tozalaş va ekologiya klasteri
Koagulyantlar, flokulyantlar, sorbentlar, membranalar, suv tozalaş reagentlari, biologik preparatlar va ekologik monitoring vositalari uşbu klaster tarkibiga kiradi.
Töqimaçilik va maxsus kimyo klasteri
Töqimaçilik yordamçi kimyoviy moddalari, silikon kompozitsiyalari, antistatiklar, böyoq mustahkamlagiçlari, flotatsiya reagentlari va korroziya ingibitorlari mazkur yönalişning asosini taşkil etadi.
Biotexnologiya va “FoodTech” klasteri
Ferment preparatlari, probiotiklar, funksional oziq-ovqat ingrediyentlari, biokonservantlar va bioqadoqlaş materiallari uşbu klasterning istiqbolli mahsulotlari hisoblanadi.
“Research University” modeliga ötişning ahamiyati
Toşkent kimyo-texnologiya institutining kelgusi rivojlaniş strategiyasi oddiy taʼlim muassasasi maqomidan ilmiy-tadqiqot universiteti maqomiga ötişni nazarda tutadi.
Bu jarayonda universitetning asosiy vazifasi tayyor bilimlarni uzatiş emas, balki yangi bilimlar, texnologiyalar va innovatsion mahsulotlar yaratişdan iborat böladi.
Şu maqsadda institutda:
– “Pilot Plant Center”;
– “Industrial PhD” dasturlari;
– Kiçik tonnajli kimyo markazi;
– Import örnini bosiş markazi;
– Vençur jamğarmasi;
– Injiniring kompaniyalari;
– Xalqaro qöşma laboratoriyalar tizimli ravişda taşkil etilişi lozim.
Uşbu infratuzilma institutimizni 2035 yilga borib Markaziy Osiyodagi yetakçi kimyo-texnologik “Research University” darajasiga olib çiqiş uçun xizmat qiladi.
Botir USMONOV,
Toşkent kimyo-texnologiya instituti
rektori.
