Tarix bugunning xizmatida yoki uchinchi Renessans poydevorini yaratish mo''jizasi

Ayni paytda ijtimoiy-ma'naviy hayotimizda bir hol alohida bo'rtib ko'rinmoqda. Jonajon Vatanimiz o'z istiqboli yo'lida nurli marralarni zabt eta borib, insoniyat tamadduniga ulkan turtki bergan, ko'plab allomalarni taraqqiyotga tuhfa qilgan Renessans (Uyg'onish davri)ni XXI asrda yuzaga keltirish, buning uchun barcha asoslar borligi va salohiyatimiz shay holda ekanligini dunyoga ma'lum qildi. “Biz keng ko'lamli demokratik o'zgarishlar, jumladan, ta'lim islohotlari orqali O'zbekistonda yangi Uyg'onish davri, ya'ni uchinchi Renessans  poydevorini yaratishni o'zimizga asosiy maqsad qilib belgiladik”, dedi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev  joriy yil O'qituvchi va murabbiylar kuniga bag'ishlangan tantanali marosimdagi nutqida.

Davlatimiz rahbari tomonidan aytilgan bu formula uzoq  yillardan beri milliy tafakkurimizda ro'y berayotgan o'zgarishlarning tadrijiy hosilasi va e'tirofi sifatida kutib olindi. Albatta, har bir davlat o'z istiqbolini belgilar, strategik vazifalar qo'yar ekan, o'z jonajon tarixidan ulgi oladi. Davlatlar bir-biriga o'xshamagani kabi ularning taraqqiyot yo'li ham har xil bo'ladi. Mamlakatning  rivojlanish dasturi o'z o'tmishidan vobasta holda tayin etilar ekan, bugungi O'zbekiston uchun Renessans modeli tarixan qonuniy va adolatlidir. Negaki, biz umrguzaronlik qilayotgan zaminda ikki marta buyuk uyg'onish – Renessans ro'y berganini tarixiy dalillar so'zsiz tasdiqlaydi. Renessans namunasi davlatimiz uchun yaqin kelajakdagi asosiy yo'l ekanini davlat rahbari alohida ta'kidladi: “Biz uchun Renessans masalasini strategik vazifa sifatida oldimizga qo'yib, uni milliy g'oya darajasiga ko'tarmoqdamiz”. Albatta, bu tarixiy hodisaning barcha o'lchamlari inkishof etiladi va u davlatimiz uchun taraqqiyot dasturida  etalon  bo'lib qoladi.

Dunyo tamaddunida yuksak uyg'onishga sabab bo'lgan davrlar haqida gapirganda ularning paydo bo'lish sharoitlari va evolyutsiyasini bir qur eslash foydadan xoli bo'lmaydi. Tabiatan qulay mintaqada joylashgan yurtimiz hududlari azaldan insoniyat sivilizatsiyasining qadimgi o'choqlaridan biri bo'lib kelgan. Rivojlanish ilk kurtaklari shu zaminda yaproq yozgan, inson takomilining bosqichlari ilk daf'a shu o'lkada yuz ko'rsatgan. Bu holni Selung'ur yoki Teshiktoshdan topilgan odam suyaklari tasdiqlaydi. Ibtidoiy qavmlarning zavqi, dunyoqarashi esa yurtimizdagi tog'larning qoyasida o'yilgan toshbitiklar – petrogliflarda o'z aksini topgan. Madaniy rivojlanish yuzaga kelib, undan keyin o'tgan ming yilliklarda  davlatchilik tarixida, inson faoliyatining ko'p qirrali  rivojida  ham shu hududlar asosiy maydon, maskan bo'ldi. Tarix zarvaraqlarida shunchaki qayd qilib o'tilgan  Baqtriya, Parfiya, Davon, Kushon singari davlatlarning dov-daskasi dunyo ma'naviy ummonida po'rtana yasagani, ularning shon-shuhrati bugun ham muxlislarni hayratga solishi bejiz emas. Holbuki, hamon yer yuzining qay bir puchmoqlarida urug'chilik yoki kannibalizm uchrab turayotgan ekan, necha ming yillar oldin inson tafakkurini yuksaltirgan, madaniyat olamida yetuk taraqqiyotga erishgan, odamlar kiyimini o'tyuklab kiygan davlatlarning to'la shakllanib, davru daron surgan dalili bu tuproqni chinakam muqaddas deb atashga izn beradi. Turonzamin haqiqatan ham insoniyatning oltin beshigidir.

Taraqqiyot tadrijida bugun “Buyuk ipak yo'li” deb ataladigan karvonlar safari boshlangach, jo'g'rofiy jihatdan chorrahada joylashgan bu maskanlardan savdogarlar muttasil o'tib turgan va madaniyatlar qorishuvining eng o'ng'ay yo'li sifatida e'tirof etilgan sivilizatsiyalar tutashuvi orqali jami bahri-bardagi tamaddun shu nuqtada umumlashgan (sintezlashgan). Aloqalar rivojida fors, xitoy, yapon, hind, yunon, savdo tarmoqlari kengaygach, Yevropa va boshqa ilg'or madaniyat unsurlari kirib kela boshlagan va qulay muhitda tomir otib, rivojlangan. Shunday qilib, olis moziy bag'rida  Osiyoning qoq o'rtasida bir madaniyat bo'stoni paydo bo'lgan.

Arab madaniyatining kirib kelishi, islom dinining yoyilishi esa taraqqiyot tomirlariga “obi-hayot”dek ta'sir etgan. “Haqni tanishning eng birinchi vositasi ma'rifatdir” degan aqidaga amal qilgan islom dini ilm-fanning rivojiga kuchli omil bag'ishladi. “Bir soatlik ilm istash bir oylik ibodatdan afzaldir” degan rag'bat bilan muzayyan etilgan islomiy ta'limot ilm-ma'rifat parvoziga keng ufq ochdi. Hadisda “Ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lishi ham mumkin emas”, deyilgan. Shunday qilib, ilg'or madaniyat unsurlari bilan to'yingan turkiy turmush tarzi islomiy ma'rifat bilan tutashdi va bu hol dunyoni lol qoldiradigan kashfiyotlarga, ularni tasdiqlagan allamolarga beshik bo'ldi. Albatta, birinchi Renessans deb shartli nomlangan bu davr haqida juda keng ma'lumotlar tarqalgan, bu o'rinda o'sha shonli davrlarni qayd etib o'tish bilan cheklanamiz.

Bu  davrning tahlilidan bizga Renessans tushunchasining tabiati ancha tanish bo'lib qoldi.  Demak, ilk Renessansga madaniyatlar qorishuvi maydon bo'lgan ekan. Ikkinchi  Renessansning voqe bo'lish sharoitlari esa boshqacharoq kechgan. Bu o'rinda ko'p muhokamalarga sabab bo'ladigan mavzu – tarixda shaxsning roli masalasiga alohida urg'u berishga to'g'ri keladi. Yurtimizda kechgan ikkinchi Renessans tarixda bir buyuk shaxs nimalarga erishishi, u butun insoniyatga qanday ezguliklar tuhfa etishi mumkinligiga yorqin misoldir. Albatta, dunyoda buyuk zotlar ko'p o'tgan: lashkarboshilar, sarkardalar, davlat arboblari… Payg'ambarlarni ko'rgan bu dunyo. Ular amalga oshirgan ishlar hamon insoniyatni hayratga solib keladi. Bu buyuk zotlar o'zlarining sa'y-harakatlari bilan umuminsoniy taraqqiyot minorasiga hech qurisa bir g'isht qo'yganlar yoki uni bir bo'g'in yuksaltirganlar. Hatto,  o'z xatolari bilan ibrat bo'lgan zotlar ham eslanadi. Ammo gapning bo'larini aytganda, butun bir taraqqiyot bosqichini boshlab bergan, o'z g'oyalarining barhayotligini ham nazariy, ham amaliy ta'minlab ketgan, shuningdek, e'tiqodining kuchini o'z avlodlari orqali yuz yillar osha ko'rsata olgan shaxs tarixda kam. Ana shunday sharafga buyuk bobomiz Sohibqiron Amir Temur hazratlari musharraf bo'ldi. “O'n beshinchi asrda Sohibqiron Amir Temur asos solgan va uning munosib avlodlari davom ettirgan muhtasham saltanat yurtimizda ikkinchi Uyg'onish, ya'ni ikkinchi Renessans davrini boshlab berdi”, deya e'tirof etdi davlatimiz rahbari. Ikkinchi Renessansning yuzaga kelishi, rivoji va tarixda qolishi bir shaxs faoliyati bilan bog'liq. Temuriylar madaniyati insoniyat ma'naviy olamida besh yuz yildan ko'proq amaliy faoliyatda bo'ldi, ular qoldirgan meros esa jami insoniyatning bebaho mulkiga aylandi.

Gapning sirasini aytganda, biz asosiy maqsadga o'tishdan oldin bir tarixiy sayohatni amalga oshirdik, xolos. Asosiy muddao esa bugungi kunlarimizning qaynoq nafasiga hamohang tarzda moziy xazinasini titib, o'tmish boyliklarini sarhisob qilib, insoniyat tarix saboqlarisiz yashay olmasligini ta'kidlashdir. Ammo tarixga munosabatda fikrlar bir xil emas. Biz biroz ehtiros bilan tarixsiz yashab bo'lmaydi, deb ta'kidlayapmiz, holbuki, tarixni o'rganish xavfli, zararli, hatto uni o'rganmaslik kerak, degan  qarashlar ham bor. Fransuz shoiri va faylasufi, ko'plab aforizmlar muallifi Pol Valeri shunday ta'kidlaydi: “Tarix orzular tug'diradi, xalqlarni sarxush qiladi, soxta xotiralarni keltirib chiqaradi, kimlarningdir  eski yaralarini qo'zg'atadi, oromini buzadi, o'zini ulug'lashga olib keladi.  Tarix har qanday istaklarni oqlaydi. U, sirasini aytganda esa  hech nimaga arzimaydigan g'aladondagi sarg'aygan qog'ozlardir”.  Agar tarixiy dalillar manfaatlar nuqtai nazaridan baholansa, u faqat tarbiyaviy ahamiyatga ega bo'libgina qolmay, balki undan cho'kib yotgan milliy biqiqlik hislarini uyg'otishda, boshqa xalqlarga nisbatan adovatga olib kelishda, tajovuzkorlik siyosati va maqsadlarini asoslashda ham foydalanilishi mumkin. Masalaning bu tomonini inkor etmagan holda,  ana shunday xavflardan ogoh bo'lib, tarixni ibrat, tajriba, darsxona sifatida o'rganish joizligini ta'min etish lozim. Tarix, olaylik, 5-6 yuz yil oldin qaysidir ajdodi orqasiga tepki yegan yoki yaxshigina tarsaki bilan siylangan bo'lsa, endi bugun uning alamini kimdandir olish uchun o'rganilmaydi. Insoniyat tarixi umuminsoniyat mulki. Uni xalq yaratgan, har bir natijani qancha qonlar to'kib, qurbonlar berib qo'lga kiritgan. Xulosalar esa yillar osha voqealar qayrog'ida charxlanib, tasdiqlangan. Bu o'rinda “kashf etilgan velosipedni qayta ixtiro qilish” yo'lidan borish emas, balki xatolarni takrorlamaslik tamoyilini tutish maqbul. Shu o'rinda mustaqillik mafkurasi talablaridan biri — xalqlarimiz uchun fojiaviy oqibatlarga olib kelgan o'tmish saboqlaridan xulosa chiqarib, tarixiy iftixor hissini milliy biqiqlikka aylanib ketishiga yo'l qo'ymaslik, xususiylik bilan olamshumullik o'rtasidagi temir chegarani aniqlab olish, qat'iy belgilab qo'yish hamdir. Tarixni o'rganish bilan birga tarixni idrok etish madaniyatini, tarixiy tafakkur madaniyatini shakllantirish undan ham muhimroq bo'lsa kerak. Albatta, tarixga murojaat etish ma'rifat belgisi, ammo uni iste'mol qilish me'yorlarini bilmaslik  boshni aylantirib qo'yishi mumkin.

 

“Tarix, bu — saboq” talabidan kelib chiqib, ikki Renessansning yulduzli onlarini ko'z oldimizga keltirsak, qutbning ikkinchi tarafida ular yulduzining so'ngan lahzalari ham quyundek namoyon bo'ladi. Ilk Renessansning inqiroziga tashqi dushmanlar sababchi bo'ldi. Ikkinchi Renessans esa ichki ziddiyatlar tufayli zavolga yuz burdi. Mana, tarixning oddiy, lekin ulkan sabog'i.  Hushyor odamlar uchun bu ikki qo'ng'iroq tinimsiz jaranglab turishi shart.

 

Ma'lumki, tarixlar qayta-qayta yozilgan. Hatto, kim g'olib bo'lsa, o'sha tarixni yozadi, degan norasmiy aqida ham urf bo'lgan. Bunga yaqin o'tmishimiz guvoh. Demak, tarixni o'rganish bilan birga haqiqiy, chinakkam tarixni taqdim etish ham muhim. To'g'ri, har qanday mezonni pisand qilmay, qoyadek cho'ng yuksalgan haqiqatlar har qanday maqsad bilan yondashilganda ham mag'rur turaveradi, lekin ba'zi xususiy masalalarda turli qarashlar, talqinlar davom etaveradi.  Olaylik, keyingi yillarda Shayboniyxon va uning avlodlariga qiziqish kuchaydi va bu borada turli fikrlar bayon qilinmoqda. Bu holning sabablari ko'p. Shulardan asosiysi yaqin o'tmishda bu davrga e'tibor bilan qaralmagani va ko'p haqiqatlarning parda ortida qolib ketganidir.

Sho'ro davrida tarixga munosabatning ikki muhim tamoyili qaror topgandi: sinfiy va materialistik yondashuv. Shayboniyxon hamda avlodlari diniy arbob deb qaralgan va ularga e'tibor berilmagani shundan bo'lsa kerak. Bugun esa hamma tarixiy haqiqatni ochiq-oydin oshkora qilish imkoni bor. Kechagi kun xatolarini dastak qilib, Shayboniylarni jabrdiyda sifatida  ko'rsatuvchilar ko'pchilik. Holbuki, ularning hayotiy shiori, tutumi,  o'zidan oldingi sulola – Temuriylar, demak, taraqqiyotga munosabatini tahlil qilib, hamma narsani tushunib olish qiyin emas.

Muhammad  Shayboniy (Shohbudoq sulton) Abulxayrxonning nabirasi bo'lib (ma'lumki, Abulxayrxonga Mirzo Ulug'bekning qizlaridan biri uzatilgan va ikki nafar o'g'il farzand ko'rgandi; demak, bu sulola ham Temuriylarga begona emas), o'zini Dashti Qipchoq xonlari, demak, Chingizxon avlodi deb bilgan va yurishlarida katta bobosi Chingizxon qo'llagan tutum bilan harakatda bo'lgan. To'g'ri, u islom dinini qabul qilgan, hatto “Joynamozim taxtimdan afzal” degan e'tiqodga ega edi. Uning Samarqand ustiga yurishi butunlay bosqinchilik harakterga ega bo'lib, murosa-yu madoraga o'rin qoldirmagan, maqsadi Temuriylar hukmronligini kuch bilan egallab, ularni yo'q qilish, o'z saltanatini tiklash bo'lgan. Bu jihatdan uning Chingizxondan farqi kam. (Chingiziylar qoldirgan izlar tarixda aniq muhrlangan. Ular hujumidan gullab turgan Samarqand kultepaga aylangan, keyinchalik uni tiklash kerak bo'lganda vayronalardan tozalash iloji bo'lmagan va yangi shahr g'arbroqda bunyod etilgan. Buxoro shunchalik g'orat etilganki, qariyb o'n yil shaharda tiriklik unsuri bo'lmagan, odam yashamagan). Albatta, Shayboniyxon mohir lashkarboshi sifatida maqsadi yo'lida g'alabalarni qo'lga kiritdi, biroq ma'rifat va taraqqiyot nuqtai nazaridan oldingi saltanatga rahm-shafqat qilmadi. Masalan, o'sha paytda Samarqand taxtini egallab turgan Mironshoh Mirzo avlodlaridan Sulton Alining onasi  Zuhrabegim omonlik tilab, Shayboniyga xat yozadi, o'g'lini tirik qoldirsa, nikohiga o'tishga ham roziligini bildiradi. Ammo shaharni kuch bilan egallagan Shayboniy ayolni ham, 17 yoshli shahzodani ham namoyishkorona qatl etadi. Yoki Xuroson uchun bo'lgan janglarda Umarshayx Mirzo avlodlaridan aka-uka Abulmuhsin va Muhammad Muhsin, Faridun Husayn, Muhammad Qosim Mirzolarga ham shafqat qilmay, hammasini qilichdan o'tkazadi. Holbuki, ular bilan murosa qilishi yoki tirik qoldirib, xorijga chiqib ketishiga ruxsat berishi mumkin edi.  Albatta, bunday holni o'sha davr uchun odatdagi gap deb qarash mumkin, ammo bulardan tashqari, Shayboniyning mudhish qismati ham uni yuksak maqomda ulug'lashga izn bermaydi.

Abu Rayhon Beruniy o'z paytida tarix haqidagi asarlarida insoniyatga ibrat qilib ko'rsatishga loyiq topiladigan buyuk zotlarga qo'yiladigan talablar haqida so'zlaydi. Albatta, uning nasl-nasabi, faoliyati, taqdiri va xotirasi har qanday shubhadan xoli bo'lishi kerakligini alohida ta'kidlaydi. Hatto, bunday rutbaga loyiq kishilarning  “ko'rinishidagi go'zallik  va tuzilishidagi barkamollik“ uni har bir odamga sevimli qilib ko'rsatishini qayd qiladi va bunday fazilat lozimligini   shart qilib qo'yadi. Hatto, uning ismi eshitilganda yoqimli va mohiyatan go'zal mazmunga ega bo'lishi lozimligini o'qtiradi. Demak, ko'plar “bobom” deb ulug'layotgan  Shayboniyxonning ham shaxsi shu darajada purviqor bo'lishi lozim. Holbuki, u 1510 yil 4 dekabrda eronlik Ismoil Safaviy  bilan bo'lgan jangda yengiladi. G'olib tomon o'z raqibiga nisbatan nafrati ifodasi sifatida uning bosh chanog'idan qadah yasashni buyuradi. Shak-shubhasiz, Shayboniyxon va avlodlarining ham tarixda  ko'lamli o'rni bor, ammo ideal sifatida tanlanganda  va tavsiya etilganda qaror topgan o'lchamlarni inkor etmaslik kerak, shunday emasmi?

Umuman, tajriba tarixiy voqelarga ham, tarixiy shaxslarga ham baho berishda shoshma-shosharlik qilmaslik, yetti emas, yetmish marta o'lchab baho berishni taqozo etadi. Negaki, yuqorida ta'kidlanganidek, tarixlar g'oliblaru siyosatdonlarning ta'bi-talabiga ko'ra qayta-qayta  yozilaverganidan mutlaq haqiqatni topish oson bo'lmaydi (hatto topish mumkin ham emasdek tuyuladi). Shunday ekan, hukm chiqarishdan oldin barcha muqobil fikrlar (hatto raqib tomonidan bildirilgan bo'lsa-da) bilan hisoblashish aslo zarar qilmaydi. Shunday  bo'ladiki, ba'zan niyat xolis, haqiqat shundoqqina ko'rinib turgandek tuyuladi. Fikr jamoatchilik hukmiga havola etilganda esa kutilmagan munosabatlar yuzaga qalqib chiqadi. Keyingi yillarda general Sobir Rahimov xotirasiga munosabat hammamizning ko'z o'ngimizda ro'y berdi. Bir paytlar “birinchi o'zbek generali” deb ulug'langan shaxs birdaniga “begona” bo'lib qoldi. Hayriyatki, haqiqat qaror topdi, orada haykalning sarson bo'lgani-yu, jamoatchilikning chalg'ib qolgani ortiqcha bo'ldi. Albatta, bunday hollar ibrat bo'lishi kerak.

Yaqinda esa obro'li gazetalardan birida bildirilgan fikr hali bu talablar amaliyotga yetib bormaganini ko'rsatdi yoki shunday taassurot qoldirdi. Dabdurustdan O'zbekiston Milliy universitetidan Mirzo Ulug'bek nomini olib tashlab (o'z vaqtida uni ona yurti – Samarqandga jo'natib), oliy o'quv yurtiga Munavvarqori Abdurashidxonov nomini berish taklifi izhor qilindi. O'ylab ko'radigan dalil. O'ylaganda ham chuqur va atroflicha o'ylaydigan dalil. Ma'lumki, Markaziy Osiyodagi eng nufuzli va birinchi tashkil etilgan oliy o'quv yurtiga 1994 yilda Mirzo Ulug'bek nomi berilgandi. O'sha yili YuNESKO shafeligida ulug' olimning 600 yillik yubileyi butun dunyoda keng nishonlangandi. Bu o'rinda Mirzo Ulug'bekning  buyukligi haqidagi ma'lum haqiqatlarni ta'kidlab o'tirish ortiqcha bo'lsa kerak. Faqat uning o'rniga tavsiya etilayotgan yangi “nomzod”ning shaxsi haqida mulohaza yuritish lozim bo'ladi, chunki taklif izhor qilinayotganda bu holatlar hisobga olinishi shart  edi.

To'g'risi, gapni chuvalashtirib o'tirishning hojati yo'q, bunday muhokama marhum bobolarimiz ruhi poklarini bezovta qilishga o'xshab qolmasin.  Avvalo, muassasalarning nomini hadeb o'zgartiraverishdan nima ma'ni? To'g'ri, Munavvarqori Abdurashidxonovning millatimiz oldidagi xizmatlari benazir, lekin hamma narsada me'yor, mezon bor-da. Dunyodagi eng buyuk o'n allomaning biri sifatida e'tirof etilgan jahonshumul olimning oldiga uncha-buncha odam tusha olmasligi  sir emas. Jadid bobomizning Prezidentimiz farmoniga ko'ra  “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan mukofotlanishi haqiqat tantanasi bo'ldi. Hamma dalillar hisobga olinib, milliy universitetda  Munavvarqori Abdirashidxonov nomida eng nufuzli mukofot (oltin medal yoki stipendiya) tashkil etilishi taklif qilinganda,  bu mantiqqa ancha to'g'ri kelardi, chamasi.

Umuman, yuksak marralarning azmi shijoati bo'ladimi, qadriyatlarni tiklashu buyuklarimizni ulug'lash bo'ladimi, har qanday ma'rifiy harakatning talabi o'tmish saboqlarini esdan chiqarmaslik zarurligini qayta-qayta o'qtiraveradi. Negaki, bu ko'hna dunyo ko'plab siru sinoatlarni ko'rgan, unda uncha-muncha yangilik tan olinmaydi, ya'ni biz uchun birinchi martadek bo'lib tuyulayotgan har qanday “yangilik unutilgan eskilik” bo'lib chiqaveradi. Tarixdagi har bir satr qon bilan yozilgan, har bir yutuqda millionlab odamlarning hayoti tikilgan,  bitta xulosaga butun tamaddunlar boy berilib erishilgan, xullas, saboqlardan, tajribalardan, xulosalardan tarixning sochi oqargan. Tarix bebaho xazina, bebaho boylik. Shuning uchun tarixni o'rganish, undan amaliy faoliyatda foydalanish ham farz, ham qarz. Ulkan g'alabalarning xamirturushida o'tmishning, tarixning zuvalasi qorishiq, busiz mumkin emas. Agar  kelajak binosi o'tmish poydevori ustiga qurilmasa, tag-zaminidan yuqoriga yuksalmay, yer bag'irlab  turaveradi.

Hakim SATTORIY,

 jurnalist

Yangiliklarni do'stlaringizga ulashing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

3 × five =