Ahli ma'ni allomasi
Bilasiz, talaba qavmi nihoyatda ziyrak keladi. Ayniqsa, domlalarning fe'li-xo'yi bilan bog'liq ma'lumotlarni to'plab yurish hayot-mamot masalasi. Qay biri qattiqqo'l, osonlikcha “zacho't” qo'ymaydi, qaysi birini o'ngu so'lidan o'tib, yalinib-yolvorib dovondan oshib olsa bo'ladi…
Talaba kezlarimiz, adashmasam, 1999 yil edi, biz o'qiydigan Milliy universitetning o'zbek filologiyasi fakultetida gap tarqaldi – yangi domla kelgan emish! O'zbek adabiyotining katta bilimdoni, alloma Begali Qosimov Milliy uyg'onish davri o'zbek adabiyoti degan kafedra ochgan edi, yangi domlamiz shu kafedraga kelgan ekan. Darrov surishtiruv-izlashtiruv ishlarini boshlab yubordik: qaerlik, qaerdan kelgan, bilgir domlami yo “o'zimiz qatori”, qattiqfe'lmi yo “uch”ni sadaqa qiladigan hotamtoy va hokazo. “Ilmiy tadqiqot”larimiz oxiriga yetib-etmay, yangi domlaning o'zlari ko'rinish berdi. Alpomish kelbatli, ovozi momaguldurakday!
Xullas, bundan chorak asr avval bugungi professor Nurboy Jabbor bilan tanishuvimiz shunday kechgan. Ilk uchrashuvdayoq domlaning o'zbek adabiyotining hamma davrlari va bosqichlarining bilgiri; folklordan dastlabki yozma adabiyotgacha, mumtoz adabiyotdan hozirgi adabiy jarayongacha, aruzdan tortib adabiyot nazariyasigacha – hammasining bilimdoni ekani ma'lum bo'ldi. Ayniqsa, biz, talabalar uchun “toshyong'oq” bo'lgan Navoiy va aruz ilmini bilishi, umuman, filologiyaning barcha yo'nalishlari zakiysi ekani bizni ko'p o'yga toldirgani rost. Axir insof bilan ayting, shunday domlani talaba yaxshi ko'rib qolishi, o'ziga do'st deb bilishi mumkinmi? Hecham-da! Bunday domlalar talabaning ofati, “arra”si deyavering. Masalan, domla dabdurustdan so'rab qolsalarki: “ramali musammani maqsur” yoki “mutaqoribi musammani mahzuf” haqida ayting-chi?” deb. Shunda nima bo'lishini bilasizmi?
Bunday domlalarning haqiqiy bahosi keyinroq, masalan, diplom qo'lga tekkach, tan olinadi. Hatto katta-kichik davralarda akang qarag'ay mana shu domlaning shogirdi bo'lgan, qo'lida tahsil ko'rgan, deb ko'krak keriladi. Lekin talabalik paytida bunday deyish uchun kamida ana shu domlaning o'ziday tolibi ilm bo'lish kerak-da!
Nurboy domla mansub bo'lgan kafedrada Begali Qosimov rahbarligida Sharif Yusupov, Ulug'bek Dolimov, Sunnatilla Ahmedov, Shuhrat Rizayev, Uzoq Jo'raqulov kabi olimlar faoliyat yuritardi. Bu sohaga zig'irday aloqasi bor mardum borki, bu domlalarimizning o'zbek ilm-faniga, ma'naviy-ma'rifiy dunyosiga qanchalik hissa qo'shganlarini biladi, e'tirof etadi.
Professor Sharif Yusupov ma'rifatparvarlik davri tarixi va adabiyotining bilimdoni, Furqat ijodi bilan ko'p va xo'p shug'ullangan alloma edi. Nurboy Jabbor domlaning ilmiy izlanishlari ham furqatshunoslikka oid. Bu sohada katta mutaxassis bo'lgan Sharif Yusupov yosh tadqiqotchining iste'dodi va mehnatiga rag'bat berib: “Endi mavlono Furqatni Nurboy domlaga bermasak bo'lmaydi”, degan lutflariga guvoh bo'lganman. Bu e'tirof yosh olimga shunchaki dalda, bugungi kun ta'biri bilan aytganda, motivatsiya berish emas, uning serzahmat mehnatiga tahsin ham edi. Chunki Nurboy Jabborov 1994 yilda himoya qilgan nomzodlik dissertatsiyasida furqatshunoslikda shu vaqtgacha hech kim jur'at qilmagan ishga qo'l urganini katta ustozimiz yaxshi bilardilar. Gap shundaki, Furqat asarlarini to'plab nashr qilish, darsliklarga kiritish, uning tarjimai holini yaratish, u yashagan davr bilan bog'liq tadqiqotlar ma'lum ma'noda amalga oshirilgan edi. Lekin Furqatning turli joylarda saqlanayotgan qo'lyozmalari, kotiblar tomonidan ko'chirilgan nusxalar, toshbosmalar, umuman, uning asarlari manbashunoslik va matnshunoslik nuqtai nazaridan tadqiq qilinmagan edi. Nurboy domla fandagi shu kemtiklikni butladi. Albatta, bu gap aytishga oson, lekin sohadan xabardor kishilarga yaxshi ma'lumki, bir g'azal, ruboiy yo masnaviyning bir nechta nusxalari bo'ladi, bir-biridan farq qiladi: muallif qayta ishlagan, kotib xato ko'chirgan bo'lishi mumkin-da. Bularning hammasini o'rganib chiqish, farqli jihatlarini aniqlash, obrazli qilib aytganda, “uch yuz Ko'hi Qofni kelida tuymoq”day gap. Boz ustiga, bu manbalarning bari eski o'zbek yozuvi – arab imlosida ekanini hisobga olsangiz, masalaning yanada chigalligini anglaysiz.
Shu davrga oshuftalikmi yoki kafedra domlalariga havasdanmi, diplom ishimni ma'rifatparvarlik va uning davomi bo'lgan jadidchilik davri adabiyotini o'zaro qiyoslash mavzusidan oldim. Diplom rahbari etib professor Sharif Yusupov belgilandi. Domla mavzuga aloqador adabiyotlar ro'yxati – bibliografiyani qilib berdi, yo'l-yo'riq ko'rsatdi. Shu asosda ish boshlab turgan edim, domla betob bo'lib, universitetga kelolmay qoldi. Yana biroz o'tib, domla ishni davom ettirolmasligi ma'lum bo'lgach, kafedra mudiri, professor Begali Qosimov (Alloh rahmat qilgan bo'lsin) chaqirtirdi, vaziyatni tushuntirdi va endi diplom rahbari sifatida Nurboy Jabborov menga yordam berishini tayinladi. Shu kundan boshlab to hanuz Nurboy domla mening har jihatdan rahbarim, rahnamoyim bo'ldi.
Diplom qo'lga tekkach, rizq terish ilinji bilan boshqa sohalar etagini tutib ketdim. Afsuski, ilm yo'lida sobit qolib, domlaning munosib shogirdlari safida bo'lolmadim. Lekin ustoz Nurboy Jabbor men kabi “palag'da” shogirdlariga ham e'tiborini zarracha susaytirgan emas. Nedir sabab bilan ko'rishib qolsak, ustoz hamon mehribonlik bilan pand-nasihatlarini ayamaydi. Ilm-ku yo'q, ishdagi arzimas muvaffaqiyatlardan o'zimdan ko'ra ko'proq suyunib yuradi.
Diplom himoyasi kuni mendan avval Alanga ismli kursdoshim ma'ruza qildi. Ilmiy salohiyati menikidan peshroq, ishi ham yaxshi yozilgan bo'lsa-da, nutqi ravon emasdi. Kaminaniki teskarisi, ish o'rtamiyona bo'lsa ham, til bir qarich emasmi, biroz ko'pirtirgan bo'lsam kerak, himoyaga taklif etilgan tashqi taqrizchilardan biri: “Aslida unisi emas, bunisi Alanga ekan”, deya maqtagan. Domla chorak asr naridagi shu gapni hozirgacha har davrada g'urur bilan gapirib yuradi.
Ayrim olim va ijodkorlarning sohada zabt etgan cho'qqilari bilan hayotda yoxud oilasidagi yutqiziqlari o'rtasidagi tafovutdan ajabsinib qo'yamiz. “E, attang, shunday odamni-ya…” degan taassuflar bo'ladi. Bu borada ham domlamning peshonasi besh qarich. U kishining ilmi-yu a'moliga biz shogirdlar doim havaslanib yuramiz. Yoshi yuzdan o'tib qaytish qilgan Abduhakim boboning zurriyotlari ichida ahli ilmlari ko'p. Hatto kelinlar, nevaralar va boshqa uzoq-yaqin aqrabolardan ham turli fanlar olimlari yetishib chiqqan. Bu an'ana bardavom bo'lib, keyingi avlod vakillari ham ilm osmoniga uchirmaga shay turishibdi. “Olmaning tagiga olma tushadi”, degani shu bo'lsa kerak-da!
Yaqinda gazetada bir muhtaram domlamizning olim shogirdlari yubiley sanasi munosabati bilan yozilgan tabriknomasida bir davra mumtoz adabiyot muhiblari shogirdning shogirdligiga ishonqiramay, asli u kishi ustoz bo'lsa kerak, degani-yu, shuncha ishni amalga oshirgan olimning endi “bor-yo'g'i” oltmishga kirgani ajablantirganini eslabdilar. U kishi haqida mendan boshqalar ham shunday o'ylaganiga taajjublanib qo'ygan edim. Shunda inson umri yashagan yillari bilan emas, qilgan ishlari bilan o'lchanishi haqidagi gaplar haqiqatligi ko'ngildan o'tadi. Bugun ayni hikmatning amaliy tasdig'ini yana bir karra yurakdan tuyib turibman.
Professor Nurboy Jabborov hayotda va ilmda erishgan muvaffaqiyatlar salmog'i shu qadar cho'ngki, oltmishga kirgani ishtibohga soladi kishini. O'nlab olimga ustozlik, yuzlab talabaga murabbiylik, ulkan davrni qamraydigan kafedraga mudirlik, bir namunali oilaga rahbarlik, Abduhakim bobodan so'ng olimlar yetishib chiqayotgan katta sulolaga boshchilik, xullas, sanayversa, ado bo'lmaydigan yutuqlar. Ishqilib, ko'z tegmasin! Gazeta-jurnallarni varaqlasangiz, Nurboy domlaning hikmatga yo'g'rilgan bitiklari, televizorni yoqsangiz, kun-kunora alpqomat Nurboy Jabborning nurli qiyofasi, radio murvatini burasangiz, qaysidir kanalda domlaning ma'rifat taratayotgan salmoqdor ovozi, o'nlab kitob-monografiyalar, mahalliy va xorijiy ilmiy anjumanlardagi ma'ruzalar…
Bu faoliyatlarning hammasini birlashtiruvchi omil bor, bu – haqiqiy OLIMning xalqqa chin dildan xizmat qilish, tamaddun yaratib dunyoni hayratga solgan bu ko'hna millatning bugungi nasllari qaddini ko'kka qadar yuksaltirishdek oliyjanob maqsad, ezgu muddaolardir.
Bu yo'lda ustozimizga Xudoning o'zi yor bo'lsin, barakali umr, ilmiy-ijodiy barkamollik nasib etsin. Tabarruk yosh, qutlug' sana muborak bo'lsin, deyman.
Ikromjon ChORIYEV,
“Mahalla” teleradiokanali
direktori.