Buyuk adibning ehtiroslarga boy romani

Kolumbiyalik mashhur adib Gabriel Garsia Markes (1927-2014) o'z vaqtida Lotin Amerikasidagi nomdor ommaviy axborot vositalari — “El Heraldo”, “Momento”, “El Espectador”, “El Universal”, “Prensa Latina” kabi gazeta-jurnal va agentliklarda muxbir, sharhlovchi va reportyor sifatida qalam tebratgan. Sohada orttirgan boy tajribasi (to'rt yuzga yaqin maqola, ocherk va reportaj) buyuk yozuvchi adabiy uslubining shakllanishiga ulkan ta'sir ko'rsatganki, jurnalistlikni “dunyodagi eng go'zal kasb” deb sidqidildan ardoqlagan.

Jahon adabiyotida “fusunkor realizm” deya atalgan yangi adabiy oqim asoschilaridan biri bo'lgan adibning “Yolg'izlikning yuz yili”, “Buzrukning kuzi” romanlari, “Oshkora qotillik qissasi”, “Polkovnikka hech kim xat yozmaydi”, “To'kilayotgan yaproqlar” kabi qissalari hamda ko'plab hikoyalari o'zbek kitobxonlarining ham ma'naviy mulkiga aylangan.

“Hurriyat” gazetasi muxlislari e'tiboriga bir jo'z havola etilayotgan “Avgustda uchrashamiz” romani — yozuvchining so'nggi asari, ijodining zafarli yakuni. Bu haqda adibning farzandlari Rodrigo va Gonsalo Garsia Barcha asarning 2024 yili chop etilgan ilk nashriga yozgan so'z boshisida shunday samimiy satrlarni o'qish mumkin:

“Hayotining so'nggi yillarida otamizga xotirasi pand bera boshlagan edi. Bu dard, tasavvur qilishingiz mumkinki, barchamiz uchun og'ir sinov bo'lgan. Buyuk adibning o'zini esa mudom poydor bo'lib kelgan zahmatkashlik qobiliyati va yozish imkoniyatidan mahrumligi hammasidan ko'proq umidsizlikka solar edi. Bir kuni bizga aniq va lo'nda qilib — har holda padarimiz o'sha kunlari hali buyuk yozuvchiga xos g'ayrat-shijoatidan ayrilmagan edi — shunday degani yodimizda: “Xotira — mening xomashyom va ish qurolim. Usiz qolgani — bir pul”.

“Avgustda uchrashamiz” romani — otamizning barcha judoliklarga qasdma-qasd davom ettirgan so'nggi ijodiy izlanishlari mahsuli. Bu jarayon aqliy qobiliyati asta-sekin so'nib borayotgan chin mukammalparast san'atkorning iztiroblarga to'la zahmatlaridan iboratdir. Qadrdonimiz, hassos noshir Kristobal Pera ushbu asarga yozgan izohlarida roman matnining ko'plab tafsirlari tarixini batafsil (bizdan ko'ra yaxshiroq) darj etgan. Bizga esa otamizning qat'iy hukmi ma'lum edi: “Bu asar sayozroq chiqdi. Uni chop etishdan voz kechish kerak”.

Biz voz kechmadik. Umidimiz shul ediki, nedir qarorga kelmog'imizni oliy hakam — vaqt ko'rsatadi. Otamiz vafotidan o'n yil o'tgach, asarni qaytadan o'qib chiqdik va unda jozibali fazilatlar kutganimizdan ham bisyorligini kashf qildik. Tan olishimiz zarur: adibning yirik romanlaridan farqli o'laroq bu asarida takomiltalab joylari yo'q emas. Tishga tegadigan ayrim o'rinlar, reza noaniqliklar bor. Ammo mutolaaga oshufta ko'ngillarga Gabriel Garsia Markes nasridan bahramand bo'lish saodatini his qilishda ayni notekisliklar aslo monelik qilmaydi. Ahli kitob cheksiz xayolot, behad jozibali til, maroqli roviylik, inson ruhiyatini qat-qatigacha anglash-tushunish, bandasiga xos noyob kechinmalar va ojizliklar, ayniqsa, muhabbat bobidagi samimiy iztiroblarga mo'l-ko'l oshno bo'ladi. Muhabbat esa buyuk adib ijodining bosh mavzusi bo'lgani ma'lum.

Shunday qilib, romanni tag'in o'qib chiqdik, asar endi bizga o'n yil avvalgidan ko'ra mukammalroq va jozibaliroq tuyuldi va o'yladik: mabodo xastalik dardmand yozuvchi matnni yanada takomillashtirishi uchun to'sqinlik qilgan bo'lsa-chi? Muayyan nuqsonlariga qaramay, asari mukammal ekanligini anglab yetish imkonini bermagan bo'lsa-chi? Adib muxlislarining ko'nglini olish orzusidan kelib chiqib, ortiqcha mulohazalarni nari surdik va otamizga bergan va'damizdan ko'z yumishga ahd qildik. Asar kitobxonlarga manzur bo'lsa, rahmatli otamiz biz, farzandlarini kechiradi, degan umiddamiz”.

Alqissa, romanning chop etilishi katta shov-shuvlarga sabab bo'ldi. Qisqa muddat ichida o'nlab mamlakatlarda ko'plab tillarga tarjima qilindi. Markesning shoh asarlari qatoridan joy olgan ushbu romandan endi o'zbek kitobxonlari ham bahramand bo'layotgani qutlug' voqeadir.

Asar qahramoni — sohibjamol Anna Magdalena Bax har yili avgust oyida onasining qabrini ziyorat qilish uchun orolga boradi va bir kechada boshqa odamga aylanib qoladi. G'aribgina musofirxona mayxonasida kuy-qo'shiq tinglab, ko'ngil ochadi. Ko'ngil ochish bilan bog'liq kutilmagan sarguzashtlar ehtiroslarga boy “Avgustda uchrashamiz” romaniga xos eng yorqin jihatlardir.

Avgustda uchrashamiz

(romandan bir jo'z)

Gabriel Garsia MARKES,

Nobel mukofoti sohibi

(Kolumbiya)

Ayol o'n oltinchi avgust, juma kuni soat uchlarda orolga paromda keldi. Jinsi shim, shotlandcha katakli ko'ylak, yalang oyog'iga poshnasi past odmigina tufli kiygan, qo'lida atlas soyabon va sumkacha tutgan, safar sumkasi esa yagona yuki edi. Bandargohda qalashib yotgan taksilar orasidan dengiz tuzi sho'rini xiyla quritib qo'ygan, ko'hna mashinani tanladi. Haydovchi u bilan sinashtadek salomlashdi va devori qamish aralash guvaladan ko'tarilib, tomlari palma yaproqlari bilan yopilgan uylar, cho'g'day qum qoplangan ko'chalari jaziramada qaynab yotgan poyonsiz obi bahrga qaragan g'aribgina qishloq oralab ulovini yeldirib ketdi. U korridada buqaga qarshi hujumga shaylangan jangchi singari o'zini g'ildiraklar tagiga tashlashdan qaytmaydigan loqayd xinzirlar va qip-yalang'och bolakaylarga chap berish uchun ne bir chaqqonliklar ko'rsatib borar edi. Qishloq kanorasida poshshoyi xurmo daraxtlari bezab turgan xiyobonga burildi, plyajlar va mehmonxonalar yoqalab, ochiq dengiz va moviy qarqaralar daydib yurgan ko'rfaz orasidan g'izillab o'tdi va nihoyat g'oyat eski, g'oyat xarob musofirxona oldida to'xtadi.

Mulozim yozib to'ldirilgan hujjat bilan peshtaxta yonida kutib turgan ekan, faqat imzo chekish va uning qo'lidan ko'rfazga qaragan ikkinchi qavatdagi yagona xonaning kalitini olish qolgan edi. Ayol zinalarni juftlab bosganicha, yuqoriga shitob ko'tarildi. Yaqinda sepilgan bo'lsa kerak, sichqondorining hidi dimoqni teshay deydi. Ikki kishilik bahaybat karavot qariyb butkul egallagan, jihozlari g'aribdan-g'arib xonaga kirdi. Safar sumkasidan bejirimgina pardoz qutichasini hamda sahifalari to'liq kesib ochilmagan kitobni olib, orasiga fil suyagidan yasalgan pichoqni tiqdi-da, tumba ustiga qo'ydi. Pushti rang shoyi ko'ylagini yostiq ostiga yashirdi. Charx urayotgan qushlar surati muhrlangan ipak ro'moli, yengi kalta oq ko'ylagi, xiyla urinib qolgan kedasi g'uslxonadan joy oldi.

O'ziga oro berish uchun avval o'ng qo'lidagi nikoh uzugi va erkakcha soatini yechib, pardoz stoliga qo'ydi. Apil-tapil yuzini chayib, yo'lda qo'ngan chang-g'uborni yuvib tashlagan bo'ldi. Peshinda ko'zi ilingan ekan, lanjligi ketdi. Artinar ekan, ikki marta tuqqaniga qaramay, hamon tirsillab turgan bo'liq siynalarini ko'zguga soldi. Kaftlarining qirrasi bilan yonoqlarini orqaga tortgan edi, navjuvonlik chog'laridagi kabi tekislanib ketdi. Bo'ynidagi ajinlarini e'tiborsiz qoldirib, nima ham qila olardi, birpas avval, tushlikdan keyin paromda tozalagan sadafdek tishlariga nigoh tashladi. Tuklari toza qirilgan qo'ltig'iga xushbo'y obi mushkin surtib, cho'ntagiga nasl-nasabining bosh harflari — “AMB” tikilgan yengilgina paxta ko'ylagini kiydi. Hindu sochlarini yelkasigacha tushirib taradi va qushlar suvratlangan jiyak bilan turmakladi. Nihoyat, lablariga odmi lab bo'yog'i surib, ko'rsatkich barmoqlarini tupugi bilan namladi va tutashgan qoshlarini tekislagan bo'ldi. Quloqlari ortiga “Mashriqona daraxt” atiridan yengilgina purkaganidan so'ng ko'zgudagi o'z ruxsoriga — ikki farzandning onasiga, umr shomi balqiy boshlagan ayolga yuzlandi. Pardoz-andoz yo'lamagan tarang terisi asalni eslatsa, bug'doy rang qovoqlari ostidan chaqmoqday ko'zlari jilva sochardi. U go'yo har bir hujayrasiga norozi nigohiyu mazammati bilan baho berib chiqdi va shu tobda o'zini qanday his qilayotgan bo'lsa, xuddi shunday — barnolarning barnosi deb topdi. Qo'liga uzuk va soatini qaytadan taqar ekan, kech qolayotganini angladi: olti daqiqasi kam to'rt. Shunday bo'lsa-da, yana bir lahza to'xtab, ko'rfazning qaynoq mavjlari uzra osmonda ohista suzib yurgan qarqaralarni sog'inch bilan tomosha qilishni o'ziga ep ko'rdi.

Kiraverishdagi banan daraxtlari ostida taksi kutib turardi. Haydovchi so'rab-netib o'tirmay, xurmo daraxtlari o'rab turgan xiyobonni ortda qoldirib, mehmonxonalar o'rtasidagi qurilishi chala yotgan maydonni makon tutgan yoymachilar bozoriga o'tdi va gul sotuvchi ayolning oldida to'xtadi. Omonat kursida mudrayotgan sambitday zanji ayol mashina signalidan seskanib ketdi, o'ziga kelgach, orqa o'rindiqda o'tirgan juvonni darhol tanidi va jilmayib qo'ydi. Nimalarnidir tinimsiz bidirlagancha, atay tayyorlab qo'yilgan sambitgul dastasini unga uzatdi. Bir necha mavzedan keyin taksi o'tkir qirrali xarsanglar oralab tepalik sari keskin ko'tarilib ketgan va ko'z ilg'ab-ilg'amaydigan yo'lkaga burildi. Issiqdan billurdek tovlanib turgan tiniq havoda Karib dengizi mayin yastanib yotardi. Sayyohlar bandargohi bo'ylab ko'ngilochar yaxtalar saf tortgan, soat to'rtda jo'naydigan parom shaharga qaytib ketmoqda edi. Tepalikda g'aribgina qabriston osoyish topgan. Ayol zang bosgan eshikni yengilgina itarib ochdi-da, qo'lida — guldasta, yovvoyi o't bosib yotgan qabrlar oralab ketdi. O'rtaroqda tarvaqaylab ketgan seyba — paxta daraxtini mo'ljal olib, onasining qabrini topish oson edi. Jaziramada qizib ketgan rezina tagcharmga qaramay qirrador toshlar oyog'iga qattiq botardi, atlas soyabonni-da pisandiga olmay qo'ygan oftob esa ayovsiz olov purkaydi. Butalar orasidan bexosdan otilib chiqqan bahaybat kaltakesak ayolning qarshisida taqqa to'xtadi, u bilan ko'z urishtirgach, qochib qoldi.

Ayol sumkasidan ro'zg'or qo'lqopini olib, kiydi. Onasining nasl-nasabi va sakkiz yil avval vafot etgan sanasi bitilgan sarg'ish marmarni topgunicha uchta qabr toshini artib chiqishiga to'g'ri keldi.

Ayol bu yerga har yili o'n oltinchi avgust kuni, bir paytda, bir mashinada keladi, bir sotuvchidan gul sotib oladi va onasining qabrini bir dasta barq urib turgan sambitgul bilan ziyorat qiladi. Ziyoratdan so'ng, to ertasi kuni ertalab soat to'qqizgacha, ya'ni birinchi parom bandargohdan jo'nab ketgunicha boshqa qiladigan ishi qolmaydi.

Ayolning nasl-nasabi — Anna Magdalena Bax. Yoshi qirq oltida. Yigirma yetti yilki, bir-biriga ko'ngil qo'ygan va birinchi xushtori bo'lgan yigitning nikohida baxt-iqbolga chulg'anib yashaydi. Anna Magdalena hali bokira qiz, san'atshunoslik fakulteti talabasi ekanida turmushga chiqqan. Marhuma onasi Montessori — ta'lim uslubidagi boshlang'ich maktabida el-yurt hurmatini qozongan muallima ediki, yuksak obro'-e'tibori va xizmatlariga qaramay, umrining oxirigacha mansab zinapoyalaridan ko'tarilishdan bosh tortib kelgan. Anna Magdalena onasidan oydek serjilva ko'zlarini, tabiatan kamgapligini, kamsuqumligini va vazminligini bezab turuvchi aqlini meros qilib olgan edi.

U musiqachilar oilasidan. Fortepiano o'qituvchisi bo'lgan otasi qirq yil davomida mahalliy konservatoriyaga rahbarlik qilgan. Eri musiqachilar sulolasidan, dirijyor, keyinchalik ayni lavozimni, ya'ni o'z ustozining o'rnini egalladi. Yigirma ikki yoshida Milliy simfonik orkestrda violonchel ustasi sifatida nom qozongan iqtidorli o'g'lining shaxsiy konsertida Mstislav Leopoldovich Rostropovichdek mashhuri olam uni tik turib olqishlagan. O'n sakkiz yoshli qizi esa har qanday musiqa cholg'usini sayratishni bir tinglashdayoq o'zlashtirib olishdek noyob qobiliyat sohibasi. Faqat ayni qobiliyatini uyda tunamaslikning bir yo'li deb bilishi chatoq. Jaz surnaychisiga oshiqu beqaror bo'lib qolgan mashshoq qiz ota-onasining hayhaylashiga qaramasdan, Faqir karmelitlar tariqatiga kirib, rohibalikni tanlagan va sochini taqir qirdirib tashlagan.

Muallima onasi qazosidan uch yil avval shu orolga dafn etilish istagini bildirgan edi. Anna Magdalena marhum volidasini qabrigacha kuzatib kelmoqchi bo'lganida, uni bu yo'ldan qaytarishgan, o'zining ham bunday judolikka bardoshi yetmaydigandek tuyulgan. Oradan bir yil o'tgach, otasi uni orolga birga olib kelib, onasining qabriga oqish marmar tosh qo'ydirgani yodida. Osma motorli qayiqda kam deganda to'rt soatga cho'zilgan yo'l azobidan Anna Magdalenaning bo'lari bo'lgan: quturgan dengiz bir soniya tinchiy demagan. Shunday bo'lsa-da, uni barqutday yam-yashil o'rmon etagigacha zarrin qum sochilgan plyajlar, qushlar chug'ur-chug'uri va ko'rfaz uzra sokin qanot qoqayotgan qarqaralar hayratga solgani rost. Biri mashhur shoir, ikkinchisi mamlakat prezidentligiga saylanishiga bir baxya qolgan sergap senatorning kindik qoni to'kilgan makon bo'lishiga qaramay, ikki palma daraxti o'rtasiga osilgan to'r belanchakda, ochiq havoda tunashiga to'g'ri kelgan qishloqning abgorligi Anna Magdalenaning ko'nglini xira qilgan edi. Dinamit shashkasining bexosdan portlashi o'laroq, qo'lidan ayrilgan qora tanli mo'loq baliqchilar ko'pligi yuragini ezgan. Lekin qarangki, qabriston yastanib yotgan tepalikdan namoyon bo'lgan jahoniy latofatni ko'rib, onasining orzu-irodasini anglaganday bo'ldi. Ayni zamin bu yorug' dunyoda u o'zini yolg'iz his qilmaydigan yagona xilvat go'sha. Anna Magdalena volidasini mangu osoyish topgan shu joyida qoldirishga va har yili bir dasta sambitgul bilan ziyoratga kelib turishga qaror qilgani shundan.

Avgust — jazirama avjga chiqib, jalalar g'ulusi tinmaydigan oy. U tabiatning ayni injiqligini ixlosga aylangan ziyorat asnosidagi sinov deb bilardi. Tashrifini kanda qilmas va ziyoratni albatta tanho o'zi ado etardi. Bir gal qoidani buzdi, buvisining qabrini ko'rmoqchi bo'lgan bolalarining xarxashasiga dosh berolmadi va ularga qo'shilib o'zi ham rosa ta'zirini yedi. Qorong'i tushmasidan qayiqda yo'lga chiqdilar va bolakaylar vahimayu dengiz kasalligidan g'oyat holdan toydi. O'shanda, shukrki, ular orolda ochilgan birinchi, ya'ni senator davlat mablag'iga qurdirib, keyin o'z nomiga o'tkazib olgan ilk mehmonxonada tunashga muvaffaq bo'lgan edilar.

Anna Magdalena Baxning ko'z o'ngida oynavand imoratlar yildan-yilga qoyadek yuksalgandan-yuksalib, qishloq esa tobora g'ariblashib borardi. Taqdirga tan bergan motorli qayiqlar safdan chiqib, ularning o'rnini kema-parom egalladi. Suzish avvalgidek — to'rt soatdan kam emas, lekin sovutkich, musiqa va yengiltabiat qizlar paydo bo'lgan. Endilikda qishloqqa faqat Anna Magdalena bosh suqadi.

U mehmonxonaga qaytgach, to'r hoshiyali lozimchasidan boshqa bor kiyimini yechib, o'zini karavotga tashladi va jaziramani zo'rg'a qaytarayotgan osma bodkashning parraklari ostida, orasiga pichoq tiqib qo'yilgan kitobni ochib, mutolaaga berildi. Kitob Brem Stokerning “Drakula”si edi. Qo'liga durdona asar tushib qolganidan quvonib, hali yo'lda, paromda yarmigacha berilib o'qigan edi. Endi esa ko'kragida kitobi bilan uxlab qoldi va ikki soatdan keyin qorong'ida, terga botib, juda ochiqib uyg'ondi.

Mehmonxona mayxonasi kechki soat o'ngacha ishlardi, tamaddi qilish uchun pastga tushdi. Bu paytda mijozlar odatdagidan ko'proq, ofitsiant ham yangiga o'xshardi. Odatiga ko'ra, avvalgi yillardagidek, vetchinali va pishloqli qovurilgan sendvich hamda sutli qahva buyurdi. Yemak olib kelishlarini kutib o'tirganida, mazkur mehmonxona orolda hali yagona musofirxona mahallari, bu yerga kelib-ketib yurgan keksa sayyohlar orasida ekanini sezib qoldi. Mulat qizcha ma'yus qo'shig'ini kuylar, allaqachon keksayib, ko'zlari butkul xira tortib qolgan kunda-shunda Agustin Romero esa mehmonxonaning ochilish marosimida yangragan mayin-muloyim musiqasi bilan eski pianinoda unga jo'r bo'lardi.

Rus tilidan

Qulman OChIL tarjimasi.